Chetu ur gontadenn doc'h Pouskorn, laket 'oe bet ba Annales de Bretagne ivez get Yves Le Diberder (me 'lakey an äll diwezhatoc'h).

(LE DIBERDER, Y. (1912), « Deux contes en breton bas-vannetais », in Annales de Bretagne XXVII, p. 89-101)





An daou laer

Ur wezh e oe un den ha 'noe laket e j-soñj mont t-da laerazh kanoù [=kraoñ]. Eñv [=eñ] 'ouie men e oe ur z-suler [=solier] hag a veze kanoù e-barzh, é sec'hiñ àr'r plañch, ha eñv 'noe hè gwelet, "ha me 'yey un noz p-bennäk, sur, d'o laerazh".
A-p'en noe debret e goen, eñv 'gemeras ur z-sac'h hag a ya ban hent da vonet. Pa oe ban hent é monet, eñv en neus kavet un den aräll.
- Ha d'e men e yet, man den mat?
- Me ? ha c'hwi? d'e men e yet-c'hwi ivez?
- Me 'ya-me d'ar vourc'h.
- Ha me 'ya ivez !
- Ni a yey hon-daou añsambl. P'en em gavêmp hon-daou da zont d'ar gêr, ni 'gavehe berroc'h hon amzer.
- Ma nen eo ket hir ho koñdision...!
- Ha feiz ! n'ouiañv ket !
- O ! ma c'hani-me ne vo ket gwoll-hir atav ! Me zo-me 'monet t-da glazh un nebeudig kanoù ha zo ba ur z-suler a-drañv. Me 'yey ma-c'hunan, aes e-walc'h !
- Ya, 'lâre an äll, me zo-me 'monet t-da laerazh ur mouton. Ha n'hellin ket-me monet ken ne vo waet an dud da gousket. Kar ar c'hraou zo tost d'an ti. Mes, kal' a vern! Moaiand zo deomp 'n em c'hortaz alkent ?
- Mes ya; mes ba men ?
- Ba porched an iliz.

An hani 'oe waet t-da laerazh kanoù en noe tapet e ganoù buan. Ha 'ma eñv digouezhet ba porched an iliz da c'hortaz e gamerad. Hag èl ma 'arrive ket buan, eñv 'neus em laket da zebriñ kanoù. Ha digouezhet ar "bedeau" waet t-da z-soniñ ar c'hloc'h evit lâret skarzhiñ an tavarnioù. Ha bermañ, ar "bedeau" er c'hleve é trailhiñ kanoù. Ha chetu spontet ar "bedeau".

Hag ur bonfam gozh a oe digouezhet t-dizhi bout marv, mamm ar person; bourmañ [=bremañ] neuzen, 'faote dezhoñ he c'hasiñ d'he bro d'he interiñ. Ha 'oe ret t-dezhoñ bout he gouarnet ha eizhtez getoñ. Eñv 'gave hir an amzer he gouarn ba e di. A-pa oe laket ba un arc'h, a oe kaset d'an iliz, ha 'oe lesket daou pe tri deiziad eno, deiz ha noz. Chetu ar "bedeau"-hont, p'en noe klevet drailhiñ kanoù, eñv 'noe kredet e oe un dra bennäk é trailhiñ àr ar boufam. Ha eñv galipet da lâret t-d'ar person.

- Aotrou person, 'ouiañv ket petra zo ban iliz. Bout zo un dra bennäk, suremant, é trailhiñ an arc'h, rak me 'gleva an trouz é strakal !
Hag ar person a oe kamm. Ne y-c'helle ket kerzhat.
- Ret a vo deoc'h ma c'hasiñ àr ho kein.

Waet ar "bedeau" hag er z-sammet àr e souk. Hag ar laer kanoù a oe atav é tebriñ kanoù. A-pa welas ar "bedeau" é tonet, get un dra du àr e souk, eñv 'gredey e oe e gamerad e oe, hag e oe ar mouton getoñ àr e souk. Ha eñv a c'houlenne getoñ :
- Lart eo ?

Chetu ar "bedeau"-hont spontet, ha taol ar person eno.
- Chetu 'ma-eñv, treut ha lart èl ema !

Chetu z-savet ar spont; hag ar laer kanoù da z-sammiñ e z-sac'had ; hag e z-sac'h 'oe ket skolmet, ha kouezhet ar c'hanoù tout. Hag ar person da grial get an aouen [=aon]. Ar laer mouton a oe 'klazh laerazh, a-p'en noe klevet ar c'hri bar vourc'h, chetu ema-eñv spontet ivez, ha daet an daou laer d'ar gêr, ha n'o doe ket bet nitra.

C'est intéressant, même si la matière du conte ne semble pas faire partie du vieux fond.
Cette phrase m'a surpris :
Hag ur bonfam gozh a oe digouezhet t-dizhi bout marv.

Je m'explique : et il était arrivé à la vieille femme d'être morte. C'est bizarre d'insister sur l'état passif ici, car "digouezhout" devrait marquer un événement contigent non-duratif normalement. Moi j'aurais dit :

Hag ur boufam gouzh pennek 'oe digouaet tihi mervel.
Hag ar boufam gouzh-sen 'oe digouaet tihi mervel.

J'avais compris la phrase comme ça "et il s'était trouvé que la femme était morte" ou quelque chose comme ça.

"- Chetu 'ma-eñv, treut ha lart èl ema !"

Ne gomprenan ket ar frazenn-mañ.

"Ar laer mouton a oe 'klazh laerazh, a-p'en noe klevet ar c'hri bar vourc'h, chetu ema-eñv spontet ivez, ha daet an daou laer d'ar gêr, ha n'o doe ket bet nitra."

Litt. Et lorsqu'il avait entendu le cri dans le bourg, voilà qu'il est épouvanté aussi.
Et lorsqu'il entendit le cri dans le bourg, voilà qu'il fut épouvanté également.

Moian 'h ve bet lâret ivez : na chetu-eñ spontet, ha chetu-eñ spontet, na eñ waet ha spontiñ.
Ba Wu 'h vez lâret "chebout" kentoc'h (kost ar mour), me 'h ouion ket mar so moian impli "chebout" ba sort frazennoù ivez.

A-du-rall 'h welon ket da be vad skriv "klazh" get "zh". Eidin-me, e vez groeit get ar "zh" zeul gwezh èl 'h vez kleve "z" ba KLT ha "h" ba Bro Gwened. Barzh añze ne 'h vez ket klevet "klaz" ba KLT, get se e kavehen gwelloc'h skriv : klac'h.

El 'moa lâret deja (ouian ket ken ma oa 'barzh-amañ peotramant ba ur lec'h arall), me 'skriva-me "klazh" get zh peogwir eh vez aesoc'h d'ar gKLTizion anavet ar gaoj "klask" ba "klazh" eit ba "klac'h"...

Bar peurunvan zo bochad kaojoù 'rall lem 'h vez skrivet "zh" ha ne vez ket distaget berped z ba KLT ha h ba Bro-Gwened: lazhañ, Roazhon, diwezhañ, diwezhat, anezhañ, dezhañ...

- lazhañ 'vez ket distaget laza 'maet ba un nebeudad kêrioù ba Bro-Leon, ha lac'h- ba tout ar lec'hoù 'rall

- Roazhon 'vez distaget hemp [z] ba bochad lec'hoù ba KLT, ha 'vez ket klevet berped un h ba Bro-Gwened

- diwezhañ 'vez ket distaget ur [z] ba KLT a-bezh ivez, lies-kaer 'h vez lâret diveañ, diweañ, deuoñ... Ar z a vez distaget surtout ba Bro-Leon (ha c'hoazh), mes n'eo ket tre ur z leonard ivez peogwir ba meur a lec'h eh vez distaget èl un h... Mem tra eit "diwezhat"

- anezhañ (hag anezhi, anezho) 'vez ket klevet ar z 'maet ba div be deir c'hêr ba Bro-Leon (tuad Rosko ha Plougoulm, da skwer), ba lec'h arall 'vez klevet un h peotramant nitra a-krenn, mem ba KLT.

Re 'rall zo c'hoazh...

Brawet ur sorc'hienn ! Ha me gav braw ewe ho fesson-c'hwi d'en skriviñ.

Mersi deoc'h Quevenois.

Kado.

Ne oa ket aes trañskriv an traoù-sen peogwir 'ma fonetik er-walc'h ar skritur zo pet implïet bar gazetenn, hag ar skritur unvan ne jaoj ket tre doc'h fonetik ar brezhoneg-sen : ne vez ket moaiand diviniñ penaost 'h vez distaget ar c'haojoù pa ne gaoja ket an den ar parlañd... 'Mehe pet gellet en skriv ban API ivez... mes dichañchoc'h a vehe pet da lenn ivez.

"Ha get piv, ba lod g'ar gKLTizion, 'h vez lâret "klac'h" ? Get hâni. "Klazh" ne vez ket lâret ivez (ha c'hoazh, marsen zo tud ba Bro-Kimperle a lâra...) mes da nebeutañ ar gKLTizion 'anavey o c'haoj pa welint "klazh"."

Me zo-me "KlT-our" ha ne welan ket perak e vefe aesoc'h anavout "klask" e-barzh "klazh" evit e-barzh "klac'h", me' bon, arabat pismigañ war tammoù traoù dister e-mod-se.

Ar ger "klask" a vez distaget "klas" ba meur da lec'h, sklei 'vit ba' bro Kimperl', dirak kensonennoù dreist-holl :
klas' tud, klas' war e lerc'h.
Daoust hag e ranker kompren "klaz" evit-ze, dav din anzav 'moa ket bet 'n im zoñjet war ze raok.

Kenavo !

Chetu an eil kontadenn doc’h Pouskorn, doc’h ar mem niverenn doc’h Annales de Bretagne (chañchet ar skritur geniñ c'hoazh) :


Ar jao koed

An hani en neus argant er-walc'h a rehe pezh a garehe. Posibl e vehe mont da gousket dâd merc'h ar Roue a vehe.
Waet ur z-sudard, neuzen, ha skrivet an traoù-se àr 'n or 'barzh ar maner, maner ar Roue. Ha p'en noe gwelet ar Roue an traoù-se:
"Mechal piv en neus lakaet an traoù-se? Ha me 'reka gouiet piv en neus skrivet an traoù-se!
Ha eñv en neus kaset ar jeneraled da skriviñ e-tal an traoù-se avit gouiet mar vehe pet anavet ar skritur; tout ar mest(r)où a oe kaset, unon àr-lerc'h an äll, ha ne gave ket hâno hag a skrive mod an hani ketañv.
- Ha me 'ouiey alkent! Me 'zigasey tout ma z-sudarded!

Alafin, e oe digouezhaet e dro, d'an hani en doe skrivet an dra-se ar getañv. Ha pan oe waet da skriviñ, eñv 'noe graet èl ar wezh ketañv.
- Mes, c'hwi eo en neus laket an traoù-ze àr man dor?
- Dam ya, Meiñ eo. Hag an traoù-se zo gwir. Ha p'am mehe argant er-walc'h, me 'yehe da gousket dâd ho merc'h. Mes paneogwir 'meus ket, a-dra-sur, 'ma leskêc'h ket monet.
- Mes, mard eo argant a faot deoc'h, me 'ya da reiñ deoc'h! Kerzhet da glazh or jao hag ur c'harr, ha me 'rey deoc'h ur garg a argant. Ha ma ne vehe ket koupabl mont da gousket dâd ma merc'h 'raok ar blez, me 'lakey ma z-sudarded d'ho lazhiñ, a-gaost e 'peus skrivet an traoù-se àr man dor.

Ha eñv waet da glazh ur jao, hag ur c'harr, karget ar garg a argant. Ha 'ma-eñv 'monet kuit get e garg a argant, ha eñv koutant.

Pad eo diblaset, eñv zo komañset da j-soñjal:
- Petra 'f-viñ-meiñ avañsetoc'h, avit kavout ur garg a argant? hag a-dra-sur, n'helliñ ket mont da gousket dâd honnezh. (Hi a oe laket ba ur gambr hag a oe nav alc'hwez àrnezhi: e oe ret pasiñ ba nav dor avit monet beteki.)

Pa oe 'pasiñ ba-tal ti ur munuzer, eñv a zivize an traoù-se d'ar munuzer. Ha 'lâre ar munuzer dezhoñ :
- 'Peus ket namaet reiñ ur z-sac'had diñ doc'hte, ha m'ho lakey monet da gousket dâti, ha aes er-walc'h!

Ha chete raet ur z-sac'had argant d'ar munuzer. Hag ar munuzer waet ha gober ur jao koed, unan bras un tammig, avit ma g'helle un den en em chächiñ bar jao. Hag an diabarzh anezhoñ a oe laket rodoù hag a laboure dre vikanig.

Ha pa oe achu ar jao, ar munuzer a ya da vale getoñ àr ar ruioù hag un tabourinour getoñ; hag an dud a zae er-maez ag o s-zier da welet ar jao é c'hoari. Pa gaoje ar munuzer doc'htoñ, pa lâre dezhoñ "tus! dihell!", eñv a gleve, eñv a z-sente. Pa vezer lâret dezhoñ dañsal, eñv a rae. Tout an dud a rede da welet. James ne oe ket gwelet nitra bravoc'h avit gwelet ur jao koed é tañsal hag é sentiñ pa veze kaojet doc'htoñ. Ha hâni ne douche doc'htoñ!

Ar Roue, pa'n noe klevet an traoù-sen, a oe waet ivez da welet. Ha eñv 'laka ba e j-soñj:
- Ma merc'h a zo du-hont a gava hir an amzer he-c'hunon. A-pa brenehen ar jao-sen dezhi, hi 'gavehe berroc'h he amzer.

Chete waet ha preniñ ar jao ur priz vat. Eñv 'oe brav ivez, ha c'hoariiñ mat a rae! Chete kaset ar jao d'ar gambr, komañset ar verc'h da gaojal doc'htoñ èl a gaoje ar munuzer, ha eñv a zañse 'tav, ar mem a rae 'raok. Chete koutant ar verc'h:
- Trougarez, ma s-zad, avit bout prenet ar jao diñ. Bourmañ, me 'gavey berr an amzer !

'Benn ne oe ket mu' 'maet-ha o-daou bar gambr, komañset ar sudard da gaojal dousigoù:
- N'ho po ket aouen e-ma-raok, paneogwir 'ma hon tad en neus man digaset deoc'h ! Ha mod-se, ni 'gavey berr hon amzer hon-daou. A-pa glevêc'h trouz bar biñsoù, me 'yey en-dro ba ma jao, hag, e mod-se, 'vo ket gouiet nitra.
- Ya, mes, 'vo ket digaset boued 'maet avidiñ.
- C'hwi 'lâre digasiñ muiikoc'h, ha ni 'bartajey.

Chete ar pred ketañv. Ne oe ket kaset 'maet èl elaw (?).
-C'hwi 'zigasey muiikoc'h, kar dont a ra gout diñ da zeb(r)iñ. Me 'meus muioc'h a g'hout, ha bourmañ, da zeb(r)iñ muioc'h.

Chete 'benn un tammig àr-lerc'h, ar plac'h 'n em gave ket forzh yac'h. Waet da glazh ar medisinour. Arru ar medisinour, eñv en noe anavet fonnabl ar c'hleñved ha kaset an doere d'an tad a gleñved ar verc'h.
- Ha nen eo ket posibl alkent! Ha 'f-vehe klañv ma merc'h get ar c'hleñved-se, ha 'ma-hi ur blez gouarnet añze!
- Mes, alkent, ema, newazh!

Waet an tad da-gavet ar verc'h:
- Ha gwir eo an dra-se?
- Ha mes, ma sad, ha gwir er-walc'h!
- Mes penaost eta?
- Mes, 'peus ket digaset ur c'hamerad diñ?
- Ur c'hamerad?
- Mes ya!
- Ha pegourz 'mê-meiñ kaset ur c'hamerad deoc'h?
- Mes, 'peus ket digaset ur jao diñ?
- Diskoaet ho kamerad diñ neuze.
- A, dam geo ! ma s-zad ! Èl-sen 'f-vo diskoaet deoc'h.

Chete waet ha digor ar voest, hag an den er-maez.
- Ha 'moe ket lâret deoc'h? An hani 'nê argant er-walc'h a rehe pezh a garehe. Posibl e vehe monet da gousket dâd ho merc'h a vehe?
- Ha c'hwi eo?
- Ha ya! Meiñ eo !
- A ! C'hwi! Petra 'ramp neuze ? Gober fest ha lakat sonerian da zont !

Ha 'oe bet tri blez fest. Sort-se 'oe ur fest, ha 'oe pet hir !


Pouskorn, 22-5-1911.